امسال البته برخی از این پلاکاردها به پارچه نوشته تسلیت تبدیل شده، ولی باز هم در کوچه و خیابان های شهر می توان سرخوشی بازگشت حجاج را احساس کرد.

از آن سو، تا چند روز دیگر و بعد از دهه محرم، روی دیوارها، پارچه نوشته هایی را خواهیم دید که مقدم کربلاییانی را گرامی می دارد که تاسوعا و عاشورا را در کربلا به عزاداری پرداخته اند.

در چنین روزهایی بد ندیدیم که کمی به گردشگری زیارت و مذهب بپردازیم تا ابعاد این نوع خاص از توریسم را روشن کنیم.

گردشگری زیارت چیست؟

به طور خلاصه می توان گفت که گردشگری مذهبی یا زیارت آن نوعی از گردشگری است که هدف اصلی آن انجام مناسک مذهبی یا حضور در مراسم آیینی یا یک زیارتگاه است.

روشن است که معنای این سخن این نیست که فرد در این سفر نباید یا نمی تواند هیچ کار دیگری انجام دهد، بلکه تعریف ناظر به هدف اصلی مسافران است.

نظرسنجی که در سال ۱۳۸۷ طراح سند راهبردی اوقات فراغت مشهد انجام داده نشان می دهد ۸۰ درصد از وقت زائران حرم امام رضا(ع)، در این حرم مطهر و اماکن متبرکه پیرامون آن می گذرد. بنابراین می توان گفت چنین سفری یک سفر مذهبی یا زیارتی است.

ایرانیان چقدر به زیارت می روند؟

حال ببینیم که چنین سفرهایی تا چه میزان در میان مردم نفوذ دارد. برای این کار از اطلاعات رسمی یعنی داده های مرکز آمار کشور استفاده می کنیم.

این مرکز در «چکیده یافته های طرح آمارگیری از کارگاه های دارای فعالیت های کمکی حمل ونقل هوایی، گشت های مسافرتی و کاروان های زیارتی» که اسفند ۱۳۹۲ منتشر کرده می گوید سال ۱۳۹۱، ۱۰۰ هزار و ۵۷۴ تور زیارتی در کشور برگزار شده و ۳ میلیون و ۸۱۳ هزار نفر از این تورهای زیارتی استفاده کرده اند.

هر چند که این آمار تقریبا یک میلیون نفر از آمار افرادی که به تورهای سیاحتی رفته اند کمتر است، ولی نمی توان با وجود رشد دو برابری این گونه تورها و مسافران آنها در طول سال های ۱۳۸۷ و ۱۳۹۱ که در همین آمارنامه نشان داده شده، حجم بزرگ گردشگری زیارت در کشور را نادیده گرفت.

این البته صرفا سفرهای کاروانی است و اگر قرار باشد سفرهای منفرد را هم در نظر بگیریم باید به نتایج طرح آمارگیری از گردشگران ملی در تابستان ۱۳۹۲ استناد کنیم.

بر اساس نتایج این طرح، صرفا در فصل تابستان آن سال، ۶ میلیون و صد هزار نفر گردشگر به شهر مشهد، به عنوان مهم ترین مقصد گردشگری زیارت در کشور وارد شدند.

ورود یک میلیون و ۴۰۰ هزار زائر به شهر قم با اقامت شبانه هم دیگر نشانه ای است که مقاصد گردشگری زیارت در ایران مورد توجه مردم قرار می گیرد.

البته که باید به این فهرست شیراز، جایگاه حرم حضرت شاهچراغ، تهران و ری، به دلیل وجود حرم مطهر حضرت شاه عبدالعظیم و نیز حرم امام خمینی (ره) و حتی شهرهایی چون طبس و شهررضا، مدفن دو نفر از برادران امام رضا (ع) و نیز شهرهای کوچک تری چون بادرود به خاطر زیارت آقاعلی عباس و آران و بیدگل، به خاطر وجود امام زاده محمد هلال بن علی (ع) را افزود.

البته جای جای ایران، پر است از حرم امامزادگان و خاندان اهل بیت به طوری که سازمان اوقاف و امور خیریه به عنوان متولی این بقع متبرکه اعلام کرده هشت هزار و ۵۱ باب بقعه امامزاده و ۳۳ باب بقعه پیامبران الهی در ایران وجود دارد.

همچنین از زاویه ای دیگر حتی سفرهای راهیان نور که سالانه حدود دو میلیون نفر را تحت پوشش قرار می دهد را هم می توان در گردشگری زیارت دسته بندی کرد و با وجود بیش از ۶۰ هزار حاجی حج تمتع و ۸۰۰ هزار عمره گزار (تا پیش از توقف این سفر از سوی کشورمان) و همچنین سفر بیش از دو میلیون ایرانی به عتبات عالیات در یک سال، به هیچ عنوان نمی توان این نوع از گردشگری را نادیده گرفت.

جالب ترین و صریح ترین آماری که به خوبی حجم گردشگری مذهبی در ایران را نشان می دهد، گفته مرکز آمار است که گفته از مجموع ۲۷ میلیون سفر ایرانیان در تابستان ۱۳۹۲، نزدیک به سه میلیون سفر با هدف زیارت صورت گرفته است.

ارزش مادی این نوع از گردشگری وقتی بیشتر هویدا می شود که بدانیم در یک سال، فقط یک و نیم میلیون گردشگر خارجی به شهر مشهد وارد شدند که گفته شده بیشتر آنها از کشور عراق بوده اند، اما زائرانی از کشورهای ثروتمندی چون قطر، بحرین و حتی عربستان هم برای زیارت به این قطب گردشگری زیارت وارد می شوند.

از آن سو و در خارج از مرزهای ایران بد نیست بدانیم که سالانه نزدیک به شش میلیون نفر برای سفر عمره و حدود دو میلیون نفر برای سفر حج تمتع به عربستان می روند و به طور حتم، نقش موثری در اقتصاد این کشور دارند.

موانع توسعه گردشگری زیارت

توسعه این نوع گردشگری با موانعی روبه روست. نخستین مانع، اقتصاد زائر است. به شکل متناقضی در شهرهایی که پذیرای مسافران زیارتی هستند میل به تجاری سازی هم وجود دارد

این البته خاصیت قانون عرضه و تقاضاست و چیز عجیبی نیست، ولی باید دانست این تجاری سازی باعث می شود هدف فعالان بخش خدمات و به طور خاص گردشگری در این شهرها بیش از آن که خدمات رسانی به زائر باشد، کسب سود شود و وضع به جایی برسد

که اکنون آستان قدس رضوی و شهرداری مشهد، خود به فکر تاسیس و احداث زائرسراهای ارزان در سطح شهر مشهد افتاده اند، چون علاقه ای به مشارکت در این گونه طرح ها وجود نداشته است.

این در حالی است که آمارها نشان می دهد از ۵ هزار میلیارد هزینه سفر ایرانیان در فصل تابستان ۱۳۹۲، ۱۵۰۰میلیارد تومان مربوط به هزینه حمل و نقل و اقامت بوده است و هنوز برخی از افراد در کشور هستندکه حسرت یک بار زیارت مشهد مقدس را دارند و در کارنامه فعالیت سالانه سازمان اوقاف و امورخیریه تهیه ملزومات و هزینه سفر برای چنین کسانی دیده می شود.

از سوی دیگر میل به تجاری سازی باعث می شود هویت شهرهای مذهبی هم تهدید شود موضوعی که به خوبی در شهر مشهد احساس می شود.

شهری که جاذبه های مصنوعی سیاحتی بسیاری در آن تاسیس شده (مثل پارک های آبی) و مراکز بزرگ خرید و تجارت در آن ساخته شده یا در حال ساخت است و حال ممکن است در آینده نه چندان دور، مشهد را برای برخی افراد به یک هدف گردشگری صرفا سیاحتی تبدیل کند. چیزی مثل شمال یا حتی دبی امارات.

اما فاجعه ای که در این زمینه رخ داده، نه مربوط به مشهد که مربوط به مکه است. جایی که طرح های بلندپروازانه دولت عربستان برای حریم مقدس و امن الهی، آن را بیش از هر چیز به مکانی اقامتی و سیاحتی و البته تجاری تبدیل کرده، باعث به هم ریختن آرامش منطقه شده و البته در مواردی حوادثی چون سقوط جرثقیل را به همراه داشته که به کشته و زخمی شدن تعدادی از زائرین منجر شد.

موارد کلی تری چون زیرساخت های گردشگری را هم می توان جزو موانع برشمرد؛ در حال حاضر تهیه هر نوع بلیتی به مقصد مشهد در ایام خاص یعنی ایام پیک سفر مثل تولد یا شهادت یا ایام زیارتی خاص امام هشتم و نیز تهیه مکان اقامتی در چنین ایامی تقریبا امری محال است

یا با صرف هزینه های گزاف شدنی است که این موضوع، خود به آسیب هایی چون پیدایش خانه های شخصی بدون مجوز و بدون نظارت دامن زده است.

این موضوع وقتی اهمیت خود را پیدا می کند که بدانیم از مجموع مسافران ایرانی در فصل تابستان ۱۳۹۲، ۳۰ میلیون نفر از مسافران بدون داشتن وسیله نقلیه شخصی به مسافرت رفتند و از مجموع ۱۹۰ میلیون نفر شب اقامت انجام شده در این سفرها، ۶۰ میلیون نفر شب اقامت در اماکنی به جز منزل آشنایان و بستگان فرد بوده است.

از سوی دیگر نباید ابعاد انگیزشی چنین سفرهایی بی توجهی کرد تغییر نسل، آموزش نادرست مبانی دینی و نیز تهاجم فرهنگی که به خوبی در سطح جامعه ملموس است می تواند روحیه دینی افراد را کاهش دهد که این موضوع در کاهش انگیزه انجام چنین سفرهایی موثر خواهد بود.

از این روست که باید برخی از موانع چنین سفرهایی را نه در خود آن، بلکه پیش از سفر دید. البته که تلاش هایی نظیر آنچه بخش فرهنگی حرم امام رضا(ع) در برنامه ریزی فرهنگی و فوق برنامه انجام می دهد می تواند در ایجاد یا افزایش این انگیزه های موثر باشد

از این روست که باید در سفرهای مذهبی یا زیارتی در کنار مقوله مهم و اصلی زیارت به ابعاد دیگر زندگی دینی زائر نیز توجه کرد.

کمتر کسی در میان ما هست که از حرم امام رضا(ع) خاطره ای نداشته باشد. از آب بازی در حوض آب های صحن گرفته تا گم شدن در تودرتوی آن حرم بزرگ و خرید از بازار رضا و گرفتن عکس یادگاری با عکس های حرم. به نظر می رسد که حداقل به اندازه حفاظت و صیانت از محیط زیست در سفرهای صیانتی باید به فکر صیانت از سفرهای زیارتی و گردشگری مذهبی هم باشیم.

گردشگری که اگر به صورت مناسب و در چارچوب خوبی صورت گیرد می تواند در کنار لذت مادی سفر، آرامش روحی و سرخوشی روحی و معنوی را هم به همراه داشته باشد.

اگر بتوانیم میان بعد انسانی سفر و بعد مذهبی آن تعادلی برقرارکنیم و اگر دست اندرکاران چنین سفرهایی موفق شوند در میانه صنعت و تجارت و خدمت به زائر و مهیا کردن زمینه عبادت نقطه میانه را پیدا کنند.

مصطفی مسجدی آرانی

ضمیمه چمدان