علی ابوالفضلی مدیر پایگاه فرهنگی و گردشگری نیاسر با اشاره به این که این بنا یکی از کهن ترین، بزرگ ترین و سالم ترین چارتاقی های برجا مانده ایران زمین است، می افزاید: بنا دارای قاعده ای مربع شکل با اضلاع تقریبی ۱۲ متر است که در چهارطرف آن ورودی هایی با چهارتاق از جنس سنگ های آهکی و رسوبی موجود در منطقه احداث شده و گنبد بنا نیز با توجه به شواهد به مرور زمان تخریب شده که مجددا در سال ۱۳۳۴ بازسازی شده است.

وی با اشاره به وجود نظرات مختلف درباره کارکرد بنا یادآور می شود: در اسنادی مانند آنچه در کتاب «قم نامه» درباره چارتاقی نیاسر آمده، از آن به عنوان آتشگاهی مربوط به زمان اردشیر ساسانی نام برده شده است؛ در حالی که مورخان و ایران شناسانی همچون آندره گدار در کتاب «آثار ایران» از آن به عنوان یک سازه معماری و یک نوع علامت یاد کرده که در جاده مالرویی که از دلیجان به کاشان می رود و از کاشان نیز قابل رؤیت است، واقع شده است.

کاربری نجومی چارتاقی نیاسر

مدیر پایگاه میراث فرهنگی نیاسر به آخرین کاربری که برای چارتاقی ها عنوان شده، اشاره کرد و می گوید: طی یک دهه اخیر نیز برخی محققان از جمله رضا مرادی غیاث آبادی، مطالعات و تحقیقاتی روی ساختار چارتاقی های ایران بویژه چارتاقی نیاسر انجام داده و چارتاقی ها را یک تقویم آفتابی یا شاخص اندازه گیری زمان با استفاده از تغییرات میل خورشید عنوان کرده است، بر این اساس که در مواقع خاصی از سال پرتوهای خورشید در زاویه خاصی از بنا قرار می گیرد و همین امر می تواند مبنای سنجش زمان و تقویم قرار گیرد.

البته این فرضیه با مخالفت های بسیاری از سوی کارشناسان عرصه نجوم مواجه شده است، با این حال مرادی غیاث آبادی در تائید فرضیه خود به جام جم می گوید: این ادعا براساس مشاهدات ملموس از حدود ۳۰ چارتاقی در ایران و تصویربرداری و طراحی نقشه آنها صورت گرفته که براساس این مشاهدات می توان گفت تمام چارتاقی های منفرد ایران به گونه ای ساخته شده اند که از این ویژگی برخوردار باشند و در واقع ملاحظات نجومی و تقویمی در آنها لحاظ و به روشی طراحی و احداث شده اند که جبهه اصلی آنها رو به خورشید و مبنایی برای کاربری نجومی باشد.

البته نظریه وجود کاربری نجومی برای چارتاقی های ایرانی با استقبال چندانی مواجه نشده و مخالفان بسیاری دارد که یکی از آنان صفایی، کارشناس رصدخانه نیاسر است.

وی در گفت وگو با جام جم با اشاره به این که هنوز کارکرد اصلی چارتاقی های کشور از جمله چارتاقی نیاسر بدرستی مشخص نشده است، می گوید: آنچه درباره کاربری نجومی این چارتاقی ازسوی برخی عنوان می شود، نمی تواند صحیح و دقیق باشد، زیرا به عقیده آنها روز اول هر فصل، خورشید از زاویه بسته بین ستون های این چارتاقی طلوع می کند و همین امر را مبنای نجومی بودن آن قرار می دهند، در حالی که مشاهدات و تحقیقات چند ساله بنده نشان داد که اولا: اولین روز فروردین (آغاز فصل بهار) و اولین روز مهر (آغاز فصل پاییز) خبری از این طلوع نیست و ثانیا تصاویری که طی یک بازه ۷۰ روزه از اول تیرماه تا مدتی بعد، از طلوع خورشید در چارتاقی گرفتم، نشان می داد که خورشید در تمام این روزها تقریبا از یک جا طلوع می کند و به همین دلیل نمی توان اندازه گیری دقیقی از روزهای مختلف براساس مشاهده خورشید ارائه داد.

صفایی با اشاره به این که این امر ثابت می کند که چارتاقی ها هیچ گاه کاربری نجومی نداشته و ندارد، می افزاید: در واقع طلوع خورشید در چارتاقی قابل مشاهده است، اما قابل اندازه گیری نیست، درحالی که زمانی می توان از این سازه به عنوان یک وسیله نجومی بهره برد که قابلیت اندازه گیری در آن وجود داشته باشد؛ ضمن این که ایرانیان از قدیم الایام گاهشمار خورشیدی دقیقی داشته اند که با وجود آن نیازی به وجود سازه های اینچنینی برای سنجش تقویم نبوده است.

چارتاقی؛ مبنای ساخت سازه های گنبدی شکل

به گفته کارشناس رصدخانه نیاسر صرف نظر از نوع کاربری چارتاقی ها، آنچه بسیار مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد، نوع معماری منحصربه فرد آنهاست، زیرا ساخت سقف گنبدی اولین بار در همین چارتاقی ها مشاهده شده که در واقع یک جهش معماری در جهان به شمار می رود و این نوع معماری و ساختار گنبدی شکل، بعدها مبنای ساخت بناهای مذهبی همچون کلیساها و مساجد در جهان می شود.

این کارشناس نجوم با تاکید بر این که ماندگاری این سازه ها نیز دومین ویژگی ممتاز آنهاست که باید مورد توجه قرار گیرد، تصریح می کند: چارتاقی نیاسر پس از حدود ۲۰۰۰ سال هنوز استوار و محکم پابرجاست و این در حالی است که ده ها چارتاقی دیگر از این نوع در کشور وجود دارد و باد و باران و زلزله نتوانسته آنها را فرو ریزد، از این رو توجه و اهمیت دادن به ساختار و نوع معماری این سازه ها و برجسته کردن آن در جهان، بسیار مهم تر از پرداختن به کاربری آنهاست که دلایل متقنی برای اثبات آنها وجود ندارد.

تاریخچه چارتاقی

چارتاقی نیاسر یکی از ۴۰ چارتاقی شناسایی شده و به جا مانده از دوران باستان در کشور است که طبق اقوال متعدد و اسناد تاریخی به عنوان آتشگاه مورد استفاده قرار می گرفته اند. البته کاربری های دیگری نیز از جمله استفاده به عنوان یک علامت در یک مسیر و کاربری تقویمی نیز برای آنها عنوان شده که در این میان چارتاقی نیاسر بیشتر شهرتش را مدیون جایگاه تقویمی است که برخی برای آن قائل شده اند.

چارتاقی نیاسر سال ۱۳۱۷ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و آن طور که مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری نیاسر به جام جم می گوید، قدمتش به اواخر دوره اشکانی و اوایل دوره ساسانی برمی گردد.

فاطمه مراد زاده – گروه ایران